Türk İslam Eserleri Müzesi'ndeki rumi tezyinatlı ciltler

Abstract

Türk-İslam medeniyetinin taşınabilir sanat niteliğindeki en önemli unsuru yazma eserler dolayısıyla ciltlerdir. Türk-İslam Sanatları, Orta Asya'dan Anadolu'ya gelinceye kadar çeşitli aşamalardan geçerek kendine özgün ve zengin bir kimlik oluşturmuştur. İslamiyet'ten önce Asya'da görülmeye başlayan rumi, özellikle Anadolu Selçukluları tarafından geliştirilip bir üslup haline getirilmiş, Osmanlı döneminde daha da gelişerek, bugün estetik ve klasik formdaki halini almıştır. Geleneksel sanatlarımızın en erken dönemlerinden bugüne değin yaygın olarak kullanılmış ve ana bezeme unsuru olmuş rumi üslubu, tez kapsamında tarihçesi ve çeşitleri anlatılarak genel çerçeve belirlenmiştir. Cilt sanatındaki rumi bezemenin kullanım alanlarını tespit etmek, gelişim ve değişimlerini gösterebilmek adına Türk ve İslam Eserleri Müzesi'ndeki bütün yazma eserler detaylı bir şekilde değerlendirilmiştir. Türk ve İslam Eserleri Müzesi'ne kayıtlı olan 4975 adet yazma eserin hepsi titizlikle incelenmiş ve müzede 534 adet rumi tezyinatlı cilt tespit edilmiştir. Desenleri aynı grupların tasnifleri yapılmış, katalog bölümünde detaylı şekilde incelenerek desen ve motif analizleri yapılmıştır. Çalışmamıza konu olan rumi tezyinatlı yazma eser ciltlerinde 10. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar zaman aralığında eserler bulunmaktadır. Bu incelemeler ışığında, cilt sanatındaki örnekleri kronolojik sıraya göre incelenerek ruminin değişimi gelişimi, kullanım alanları ve devirlere göre kullanım yoğunluğu ortaya konulmuştur. Değerlendirme bölümünde, genel değerlendirme sonrasında eserler; "malzeme ve teknik" ve "kompozisyon ve üslup" olarak iki ana başlık altında değerlendirmeye alınmıştır. Rumi bezemeli ciltlerin yapım yöntemleri ile ilgili analizlere çıkarılmış, rumi bezemeler motif özelliği taşıdığından dolayı kompozisyon ve üslup özelliklerine ele alınmıştır. Desen ve motif araştırmaları kitap sanatları ve mimari öğeler kapsamında olsa da cilt sanatı bezemesine dair hiçbir araştırma bulunmamaktadır. Yapılan çalışmada cilt sanatının tarihsel evrelerini inceleyerek rumi bezemenin değişimini ve gelişimini takip etmek mümkündür. Tamamlanmış olan tez çalışmasının ortaya çıkardığı imkân sayesinde yeni tasarımlara ve uygulamalara ışık tutacağı kanısındayız.