Beşiktaş’ın kentsel tarihi ve barındırdığı mimari eserler

Abstract

Beşiktaş antik dönemden itibaren özelliğini koruyan bir bölge olmakla beraber, bu dönemde bölgedeki yapılaşma hakkındaki bilgiler mitolojik hikâyelerden öteye gidememektedir. Beşiktaş, Bizans döneminde ise daha çok Bizans soylularının ve ruhban sınıfının yerleştiği bir bölge olarak bilinmektedir.Osmanlı dönemi ile bir yerleşim yeri kimliğini kazanan Beşiktaş, hem devlet görevlilerinin hem de sıradan halkın yaşadığı semt olduğu için çeşitli yapı tiplerinin bir araya geldiği bir semt özelliğine sahip olmuştur. Osmanlı döneminde Beşiktaş'ta, İstanbul'un fethiyle beraber ilk yapılaşma faaliyetleri görülmeye başlamıştır. Bu dönemde Osmanlı ordusunda görevli kişilere Fatih Sultan Mehmed tarafından bölgenin imarı ile ilgili öncü olma görevi verilmiştir. Bu kişiler tarafından inşa ettirilen bu yapılar, semtin mimari gelişiminde önemli bir katkı sağlamıştır.16. yüzyıla gelindiğinde Beşiktaş Kaptan-ı Deryaların semti olmuştur. Beşiktaş semtinin kıyı şeridi 16. yüzyılda Barbaros Hayreddin Paşa, Sinan Paşa ve Kılıç Ali Paşa gibi kaptan-ı deryaların eserleri ile donatılmıştır. Bu durum semtin daha sonraki yüzyıllarda hanedan tarafından da önemsenmesine yol açmıştır.Semtin öneminin padişahlar tarafından da kavranmasıyla beraber Beşiktaş kıyıları 17. yüzyıldan başlayarak hanedana geçmiş ve hasbahçeler olarak düzenlenip sahil saraylarıyla donatılmıştır. Semt, 17. yüzyıldan itibaren Abbasağa ve Vişnezade Mahallelerinin oluşumuyla sırtlara doğru genişlerken, nüfus yoğunluğu ve etnik çeşitliliğin de artmaya başladığı görülmüştür. Bu dönemde semtin ticari merkezi durumundaki Köyiçi'nde Müslümanlar, Rumlar, Ermeniler ve az sayıda da Yahudiler yaşamaktaydı. Yıldız Bostanı örneğinde olduğu gibi kır-kent içiçeliğinin sur içi İstanbul'undan çok daha yoğun yaşandığı Beşiktaş, 18. yüzyılda da bu özelliğini sürdürmüş ve Lale Devri ile birlikte İstanbul'da yaşanan toplumsal değişimin iki ünlü mekânından biri olmuştur.19. yüzyıla gelindiğinde ise padişahla beraber hanedanın diğer üyelerinin ve devlet ricalinin de Beşiktaş'a yerleşmeye başladığı görülmektedir. Bu dönemde özellikle mimarlık alanında görülen değişimler en çok Beşiktaş'ta hissedilmiş ve Dolmabahçe Sarayı, Çırağan Sarayı, Fer'iye sarayları, Yıldız Sarayı, Ihlamur Kasrı, Ortaköy Camii, Mecidiye Camii, Yıldız Camii, Ertuğrul Tekkesi ve Şeyh Zâfır Türbesi ile Akaretler'deki sıra evler dönemin mimarisini yansıtan en önemli örnekler olmuşlardır. Bu süreç semtin nüfus açısından da oldukça genişlemesine yol açmıştır.20. yüzyıla gelindiğinde ise 1908 yılında II. Meşrutiyetin ilanıyla beraber yönetim merkezi olma niteliğini ve bu ayrıcalıklı konumunu kaybetmiştir. 1923 yılında Cumhuriyet ilan edildiğinde Beşiktaş yönetim olarak Beyoğlu Mutasarrıflığı'na bağlıydı. Cumhuriyetin ilk yıllarında savaştan yeni çıkmış olmanın verdiği sancılı süreç Beşiktaş'ı da olumsuz etkilemiştir. Bu dönemde kıyı şeridinde bulunan saray ve yalılar boşaltılarak bazısı kamu kurumlarına devredilmiş, bazıları da depo ya da okul olarak kullanılmaya başlamıştır. Cumhuriyet döneminden sonra şehir planlamasıyla yeni bir düzenleme getirilen ilçede, ilk imar hareketleri örnekleri görülmektedir. Bu kapsamda yapılan çalışmalarda yolları genişletmek, bulvar, meydan ve yeşil alanlar oluşturmak gibi uygulamalar Beşiktaş'ın çok önemli tarihi eserlerini de kaybetmesi açısından ciddi bir sorun yaratmıştır.Bu çalışmada öncelikli olarak Beşiktaş'ın kentsel gelişimi ele alınmış olup daha sonrasında bir katalog çalışması yapılarak semtin gelişimine katkıda bulunan belli başlı yapılara detaylı olarak değinilmiştir. Ele alınan yapılar tarihsel gelişimleri, plan, mimari ve süsleme özellikleri açısından incelenmiştir.Anahtar Kelimeler: Beşiktaş, İstanbul, Kent, Mimari, Plan, Cami, Mescit, Tekke.