Ahıska Türklerinde göç ve müzikal deneyimlerin etkileşimi : Bursa örneği

Abstract

20. yüzyılın başında Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği tarafından sürgüne tabi tutulan topluluklar arasında yer alan Ahıska Türklerinin anavatanı günümüzde Gürcistan'ın güneybatısında yer alan, Türkiye'nin Ardahan ili ile komşu olan Ahıska şehridir. 13.-16. yüzyıllar arasında Kıpçak Türklerinin, 16.-19. yüzyıllar arasında Osmanlı Devleti'nin hâkimiyeti altında kalan Ahıska, 1828 yılında Ruslar tarafından kuşatılmış, Osmanlı Devleti ve Rusya arasında süren yaklaşık 100 yıllık hâkimiyet mücadelesinin sonucunda, 1921 yılında imzalanan Moskova Antlaşması ile Ruslara bırakılmıştır. 1944 yılında gerçekleştirilen sürgün ile önce Orta Asya'ya, daha sonra da göç yoluyla dünyanın çeşitli noktalarına yayılan Ahıska Türkleri, bugün yaklaşık yarım milyonluk nüfusuyla Rusya Federasyonu, Azerbaycan, Ukrayna, Amerika Birleşik Devletleri, Özbekistan, Kırgızistan, Kazakistan ve Türkiye'de yaşamaktadır. Tarihi boyunca farklı devletlerin yönetimi/farklı yönetim erklerinin himayesi altında varlık göstermiş olması; sürgün ve göçlere maruz kalması sebebiyle Ahıska Türkleri pek çok farklı kültürle birarada yaşamıştır ve hâlen yaşamaktadır. Bu durum göç olgusunun önemini ve bu olgunun kültürün hafızasındaki rollerini belirlememizde sağlam bir veri tabanı oluşturması bakımından önem arz eder. Bu çalışmada, yapılan literatür taraması sonucu elde edilen bilgiler doğrultusunda Ahıska Türklerinin tarihi kronolojik olarak aktarılmış ve kültürel hafızanın değişiminde etkili olan göçün Türkiye'nin Bursa ilinde yaşayan Ahıska Türklerinin müzik kültürü üzerindeki etkileri incelenmiştir. Çalışma, Ahıska Türklerinin Türkiye'de en yoğun yaşadığı yer olması sebebiyle Bursa iliyle sınırlandırılmıştır. Konu ile doğrudan alakalı olan kültür, kültürel süreklilik, toplumsal hafıza, etnik kimlik gibi kavram ve kuramlar göç kavramı çerçevesinde ele alınmış, zorunlu göç sürecinin Ahıska Türklerinin müzik kültürü üzerindeki etkileri günümüz müzik pratiklerinin sürekliliği üzerinden irdelenmiştir. Topluluğun müzik geleneği üzerine hazırlanmış kapsamlı ve bilimsel nitelikli çalışmaların bulunmaması sebebiyle ve yapılacak analizler için ihtiyaç duyulan müzikal verilere ilk ağızdan ulaşılması amacıyla alan araştırması metoduna başvurulmuştur, ses ve görüntü kaydı alınarak gerçekleştirilen derlemelerde elde edilen müzikal veriler incelenmiştir. İncelenen ezgiler yöresel etkileşimlerin tespiti amacıyla dizi ve usûl özellikleri yönünden analiz edilerek, TRT halk müziği repertuvarında yer alan Azerbaycan, Kars, Erzurum, Artvin, Iğdır, Ardahan ezgileriyle karşılaştırılmıştır. Aynı zamanda Ahıskalılara özgü müzikal veri derlemesi niteliği taşıyan bu çalışmayla notaya alınan ezgilerin repertuvara katkı sağlaması ve göçün Ahıska Türklerinin müzik kültürünün sürekliliğindeki etkileri ortaya konarak, topluluğun günümüzde sürdürmekte oldukları müzik uygulamaları hakkında bilgi verilmesi amaçlanmıştır.