Osmanlı ve Safevî idâresinde Bağdâd (1623-1703)

Abstract

Fırat ve Dicle gibi tarihin akışına yön veren iki önemli nehir arasında bulunan ve muhtelif dönemlerde muhtelif isimlerle anılmış olan Bağdâd, XVI. ve XVII. yüzyıla gelindiğinde doğunun iki büyük devletinin mücadelesine sahne olmuştur. 1508’de Şâh İsmâil’le Şiî Safevî Devleti hâkimiyetine giren Bağdâd, 1534 yılına gelindiğinde Kânûnî Sultan Süleymân’ın Irakeyn Seferi’yle, Sünnî Osmanlı İmparatorluğu’nun en müstesna eyaletleri arasına girmiştir. Bağdâd, 1623 yılında şehirde çıkan isyan sonucu ŞâhAbbâs tarafından tekrar Safevî toprağı haline getirilmiş ve bu dönemde devletin Irak-ı Arab eyaleti içinde Halîfetü’l-hülefâ lakaplı valiler tarafından yönetilmiştir. Ancak Osmanlı Devleti’nin Hafız Ahmed Paşa ve Hüsrev Paşa seferleriyle şehri geri alma teşebbüsleri olmasından dolayı Bağdâd’ta rahat bir yönetim sergilenememiştir. Nihayetinde şehir 1638’de Osmanlı sultanı IV. Murâdtarafından tekrar ele geçirilmiş ve devlet yıkılına kadar Osmanlı Devleti’nin en önemli ticarî, kültürel ve malî merkezlerinden biri olarak kalmıştır.1623-1703 yılları arası, iki devletin şehirdeki mücadele ve yönetiminin ele alındığı bu dönemde Bağdâd, eyalete atanan valiler ve bunların yardımcıları konumunda olan kethüda, kadı ve askeri yöneticilerle idare edilmiştir. Eyalet sınırları içinde bulunan kutsal mekânlar hasebiyle, hem Safevî hem de Osmanlı tebaaları şehre büyük ilgi duymuşlardır. Bağdâd’ı Safevî ve Osmanlı adına idare eden valiler, yönetimde çok kısa sürelerle bulunmalarına rağmen şehirde önemli kamu yapıları vücuda getirmiş ve buralara zengin vakıflar tayin etmişlerdir. Genel olarak, 1623-1638 yılları arasında Bağdâd iki gücün devamlı mücadelesiyle istikrarsız bir dönem geçirirken, 1638-1703 arası dönemde ise refah seviyesi yüksek olmasa da nispeten daha sakin bir dönem geçirmiştir.