Osmanlılarda silsile geleneği ve resimli hanedan silsilenameleri

Abstract

Resimli hanedan silsilenâmeleri, Osmanlılarda tarih konulu elyazmaları içerisinde değerlendirilen eser gruplarındandır. Osmanlı hanedanını sınıflandırılmış bir dünya tarihi içerisinde ele alan bu eserler şematik biçimde tasarlanmıştır. İnsanlığın atası Âdem Peygamber'den başlayarak Peygamberler, kadim Türk ve İran hükümdarları ile İslam dönemi hanedan mensuplarının isimleri daireler içerisine yazılmış, kimilerinin ise portreleri yapılmıştır. Hanedan silsilenâmelerinin Kanunî döneminde kayda değer bir gelişme göstermiş olmasına karşın, ilk resimli şematik örnekler 16. yüzyıl sonu ve 17. yüzyıl başlarında Osmanlı Devleti'nin Bağdat eyaletinde ortaya çıkmıştır. III. Mehmed (1595-1603) döneminde başlayan silsilenâme üretimlerinin I. Ahmed (1603-1617) dönemine kadar devam ettiği, günümüze ulaşan nüshalardan anlaşılmaktadır. İslam silsile geleneğinin önceki örneklerine göre kurgu ve tasarım açısından ileride olan bu üretimler, başlamasının ardından 15-20 yıl gibi bir süre içerisinde sonlandırılmıştır. Resimli hanedan silsilenâmeleri, 17. yüzyılın son çeyreğinde Musavvir Hüseyin'in resimlediği bir grup silsilenâmelerle yeniden canlandırılmıştır. Bu eserlerden ikisinin Bağdat tasarım modeline göre hazırlanmış olması, Bağdat tasarım modelinin etkisinin devam ettiğini göstermektedir. Osmanlılarda resimli silsile geleneği sonraki yüzyıllarda, portrecilik bağlamında gelişim göstermiştir. Musavvir Hüseyin'in öğrencisi Levnî'nin (ö. 1732) 18. yüzyılda hazırlamış olduğu Osmanlı padişahlarının portre dizileri ile 18 ve 19. yüzyıllarda yapılan yağlı boya soyağaçları tabloları resimli silsile geleneğinin etkilerinin devam ettiğini kanıtlamaktadır. Bu tezde, 16. yüzyıl sonu ve 17. yüzyıl başlarında Osmanlı Devleti'nin Bağdat eyaletinde hazırlanan 12 silsilenâme nüshası ile Musavvir Hüseyin'in resimlediği 4 silsilenâme nüshası kurgu ve tasarım açısından çözümlenmiştir. Eserlerde yer alan portrelerin üslup özellikleri incelenmiş ve ikonografik açıdan değerlendirilmiştir. Tezin temelini oluşturan bu eserlerin yanı sıra silsile kavramının bir gelenek olduğu ortaya konulmuş ve gelenek içerisinde öne çıkan kavramlar terminolojik bir analize tabi tutulmuştur. Silsile geleneğinin yazılı örnekleri tarihsel biçimde sınıflandırılarak ele alınmış ve Osmanlı silsile geleneği aydınlatılmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Minyatür, Silsile, Şecere, Silsilenâme, Osmanlı Silsile Geleneği, Yusuf b. Abdüllatif, Zübde-i Târih