Alışveriş merkezlerinin mekansal dönüşümüne eleştirel bir bakış İstanbul-Kapalıçarşı ve hanlar bölgesi örneği

Abstract

Toplumlarda kişilerin en temel ihtiyaçlarını karşılamada büyük önem taşıyan alışveriş insanlığın ilk oluşumundan beri kent yaşamının merkezinde yer almaktadır. Her dönemde ve her toplumda alışveriş ihtiyacını karşılamak adına farklı kent düzenlemeleri ortaya çıkmıştır. Karumlar, agoralar, forumlar, panayırlar, hanlar, kervansaraylar, bedestenler, Kapalıçarşılar ve en son olarak da alışveriş merkezleri geçmişten günümüze kadar alışveriş eyleminin gerçekleştiği mekânlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Tarihinde önemli İmparatorluklara başkentlik yapmış olan İstanbul kuşkusuz kent yaşamının gerekleri olan aktiviteler için de özellikli mekânlar barındırmıştır. Roma İmparatorluğunda Mese, Bizans İmparatorluğunda Forumlar, Osmanlı İmparatorluğunda Kapalıçarşı ve Hanlar Bölgesi İstanbul'da alışveriş eyleminin gerçekleştiği özellikli kentsel mekânlardı. Her dönemde toplumların farklı alışkanlıklarına ve davranışlarına paralel olarak biçimlenen alışveriş mekânları kentin aynı bölgesinde alışveriş ihtiyacını karşılayabilmek adına var olmuşlardır. Kapalıçarşı ve Hanlar Bölgesi 15. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar gelişmiş, 19. yüzyılın sonuna doğru ise artık oluşumunu tamamlamıştır. Cumhuriyet'ten sonra ekonomik, fiziksel ve sosyal yönden birtakım değişimler geçiren bölge, 20. yüzyılla birlikte modern alışveriş merkezlerinin kentlerde ön plana çıkmasıyla birlikte eski önemlerini kaybetmiştir. Çalışmada, Kapalıçarşı ve Hanlar Bölgesinin fiziksel ve sosyal dokusu tespit edilerek, değişim süreci aktarılmıştır. Yarım yüzyıl gibi kısa bir zaman dilimi içerisinde Kapalıçarşı ve Hanlar bölgesinin kent merkezi olma konumundan fiziksel ve sosyal açıdan yıpranmış bir bölge olma konumuna gelmesindeki mevcut sorunlar irdelenmiş ve bu bağlamda bölgenin potansiyelleri üzerinde durularak kent içindeki eski önemini kazanması için önerilerde bulunulmuştur.