Doğanbey (Domatia) Köyü’nde yapısalcı tipolojik çözümleme yöntemi ile mekânsal değişime bakış

Abstract

Çalışma kapsamında son yılların yaygın modeli, kırsalın kentli yeni sakinleri tarafından yerleşim yeri olarak tercih edilmesine örnek olarak gösterebileceğimiz Eski Doğanbey (Domatia) Köyü’nün dokusunda, 18.yüzyıldan bugüne kadar olan dönemde “Yapısalcı Tipolojik Çözümleme” yöntemi kullanılarak mekânsal değişimler incelenmiştir. Çalışma dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, köyün tarihi, bölge içindeki yeri, bölgedeki diğer yerleşim birimleriyle ilişkisi, jeolojik yapısı, bölgedeki yüzey araştırmaları, arkeolojik buluntular ve bunların köyle ilişkisi hakkında bilgi verilmiştir. Đkinci bölümde, Doğanbey (Domatia) yerleşiminin özellikleri, arazi kullanımı, doğal koşulların yerleşme üzerindeki etkilerine değinilmiş, konutların mekân özellikleri ve bunları hazırlayan etkenler üzerinde durulmuştur. 18.yüzyıldan 19.yüzyılın son çeyreğine kadar olan dönemde üretilen konut birimlerinin doku içindeki diğer yapısal öğelerle ilişkilerine değinilmiş; 19.yüzyılın sonlarına doğru özellikle sosyal merkezde, sosyo-ekonomik nedenlerle değişim gösteren dokusal yapı ve konut birimleri incelenmiştir. Konutların strüktürel özellikleri ve yapım malzemeleri detaylı olarak anlatılmış, ayrıca sınıflaması yapılan konut tipleri ve özellikleri ayrı ayrı incelenmiştir. Bu bağlamda 18.yüzyılın tarım ekonomisine dayalı yaşamın gereksinimiyle yapılmış konut birimlerinin, 19.yüzyıl sonlarına doğru özellikle merkezde biçimsel değişim gösterdiği saptanmış; bu olgunun en temel nedeninin de dönemin ekonomik gelişmesine bağlı olarak çoğalan dükkânlar ve dükkân sahiplerinin talepleri olduğu görülmüştür. Üçüncü bölümde “Yapısalcı Tipolojik Çözümleme” yöntemi ile köydeki birim öğeler incelenmiş, birim öğelerin sınıflandırılması yapılarak, indirgemeci bir yaklaşımla odanın strüktürel zorunluluk gereği tipi oluşturan “temel hücre” olduğuna değinilmiştir. Öğeler arası ilişkiler, büyüme eşikleri, sınırlar, engelin aşılması durumunda engel öncesi ve sonrası benzerlikler, karşıtlıklarla eşzamanlı ve art zamanlı okumalar yapılmıştır. Dördüncü bölümde 20.yüzyılın başında mübadillerin yerleşme süreci, sonlarına doğru kentli sakinlerin iskânı ile yaşanan mekânsal değişim ve koruma olgusunun değişim üzerindeki etkisine değinilmiştir. Bu kapsamda 1980’lerden itibaren başlayan, 1992 yılında köyün “Kentsel Sit” alanı içerisine dahil edilmesiyle Koruma Kurulu denetiminde devam ederek, 2006 yılında “Koruma Amaçlı Đmar Planı” onaylanıncaya kadar ara verilen basit onarım / restorasyon / rökonstruksiyon çalışmaları değerlendirilmiştir. Ayrıca Koruma Kurulu’nun “Kentsel Sit” ilânı ve kararlarının köyün korunması ile olan ilişkisi üzerinde durulmuştur. Özgün bir yerleşmenin mekânsal yapısını oluşturan öğeleri ve bunlar arasındaki ilişkiler düzenini içeren bütünsel yaklaşım olmaksızın birbirinden kopuk tekil öğelerle korumanın yetersiz kalabileceği; temsillerle uygulamalar arasındaki karşıtlıklar ve köy dışından alınan referansların geleneksel yerleşmenin süreklilik ilkesiyle çatışacağı ve bu durumun da koruma problemleri oluşturacağı sonuçlarına varılmıştır.