Yap işlet devret modeliyle gerçekleştirilen ulaştırma projelerinde karşılaşılan risklerin belirlenmesi ve değerlendirilmesi : Türkiye örnekleri

Abstract

Küreselleşme ve dünya genelindeki nüfus artışıyla birlikte altyapı ihtiyaçları artmış ancak az gelişmiş ülkelerin kaynakları bu ihtiyacı karşılamakta yetersiz kalmıştır. Kamunun finansal yükünü azaltmak ve özel şirketlerin imkânlarından faydalanabilmek için 'Kamu-Özel İşbirliği' (KÖİ) modeli ortaya çıkmıştır. KÖİ modeli çeşitli projelerin yapımında kullanılmaktadır, fakat günümüzde ulaştırma projelerinin artmasından ötürü 'Yap İşlet Devret' (YİD) modeli yaygınlaşmıştır. YİD modeli bazı faydalar sağlarken, bazı risk faktörleri barındırmaktadır. Çünkü YİD projeleri yüksek sermaye gerektirir, yapım ve işletme süreleri uzundur ve yatırımın geri dönüşü uzun sürmektedir. Literatürde konuyla ilgili çokça araştırmaya rastlanmış, ancak Türkiye'de YİD modeliyle gerçekleştirilen ulaştırma projeleriyle ilgili yeterli araştırmaya rastlanmamıştır. Bu araştırmada; Türkiye'de YİD modeliyle gerçekleştirilen ulaştırma projelerinde karşılaşılan risk faktörlerinin araştırılması, Dünya'daki diğer örnekler ile karşılaştırılması ve belirlenen risk faktörlerine yönelik önerilerin getirilmesi amaçlanmıştır. Araştırmanın odak noktası Türkiye'deki güncel ulaştırma projesi örnekleridir. İncelenen vakalarda, Gebze-İzmir Otoyolu projesinde politik riskler, maliyet aşımı ve beklenen piyasa talebine ulaşılamaması faktörleri öne çıkmıştır. Kuzey Marmara Otoyolu ve Yavuz Sultan Selim Köprüsü projesinde projenin kapsamından ve yaşanan çevresel kaygılardan ötürü ihale süreciyle ilgili sorunlar yaşanması ve beklenen piyasa talebine ulaşılamaması faktörleri dikkat çekmiştir. İstanbul Havalimanı projesinde ise zemin ıslah işlerinden kaynaklandığı düşünülen maliyet aşımı, projenin çevresel kaygılar yaratması, kamusal ve siyasal muhalefet ve beklenen piyasa talebine ulaşılamaması faktörleri öne çıkmıştır. Araştırma bulguları her üç projede karşılaşılan temel risk faktörünün beklenen piyasa talebine ulaşılamaması olduğunu göstermiştir. Projelerde karşılaşılan diğer risk faktörlerinin çoğunun literatür ile uyumlu olduğu görülmüştür. Ancak İstanbul Havalimanı projesinde karşılaşılan bazı risk faktörleri literatürden farklılık göstermiştir. Bu araştırmanın bundan sonra yapılacak olan çalışmalara ışık tutacağı düşünülmüştür.