20. yüzyılın ilk yarısında konut sorununun ele alınış yöntemleri ve Henri Prost İstanbul örneği

Abstract

Bu araştırma, 20. yüzyılın ilk yarısında, Cumhuriyet Türkiye'sinde erken dönemde başlayan çağdaşlaşma projesinin en önemli birkaç örneğinden biri olan İstanbul'un Henri Prost planlamasını genel konu almıştır. Genelde, H. Prost, kent tasarımı ve planlaması konusunda konusunda, özelde İstanbul'un planlamasına dair çok sayıda dönemlerin ilgi alanlarına ve bilgi üretim hedeflerine göre yapılan Türkiye'de ve Fransa'daki akademik alanda araştırmalar bulunmaktadır. Bunun nedeni H. Prost'un geniş coğrafyaya da yayılan metropollerde ve kolonilerdeki uygulamalarda da olduğu gibi ikinci dünya savaşı sonrası yıkılan kentlerin yeniden inşaasında uygulanan plancılık anlayışının somut örneklerini ve düşünsel arka planının sergilemeye uygun bir araştırma alanı sunmasıdır. Bir ölçüde, bir ekolün temsilcisidir. Tezde savunulan ana fikir ise ; daha önceki araştırma programlarının tam anlamıyla ele almadığı bir boyut olduğu saptamasından çıkarak, bu planlama ekolünün "konut" konusundaki özel yaklaşımı incelemeyi ve bunun planlama tekniklerindeki başat rolünü savunmaktadır. Araştırma, İstanbul örneğinden hareketle bu genişlikte bir sorunsalı da ele alarak, önce, mimarlık mesleğini kentsel sorunlara yayarak ilk "şehircilik" ünvan ve disiplinini kurguladığı saptanan "düzenleyici", "güzelleştirici","gerçekçi" bir kent planlama ekolü olarak tanımlanan bu "ekolün" düşün kaynakları, onu ideolojik ve politik olarak besleyen STK, Musée-Social, (Sosyal-Müze) ve Frédérick Le Play gibi onun öncüllerini inceleyerek konuya yaklaşmaktadır. İkinci bölümde ise, İstanbul kenti özelinde, planlama ve tasarlama tekniği olarak kullanılan ve diğer araştırmaların paradigmalarından farklı olarak (düzenleyici, güzelleştirici, gerçekçi şehirciliğin yol, cadde, eksen ve sembol üreten bir teknik olarak, inceleyen yaklaşım), alttan üste (bottom-up), konuttan yapı-adasına, yapıadasından, yol ve cadde dokusuna doğru da giden ikinci bir araç tekniği harekete geçirdiği varsayımı etrafında örülen saptama ve önermeler incelenmektedir. Bu tümden gelen tasarlama tekniğinin, tüme varan teknikle, koşut ve dialektik oluşunu H. Prost özelinde gözlemlenen (düzenleyici, güzelleştirici, gerçekçi şehirciliğinin) genel niteliği olduğunun kanıtları (egemen konut tipolojileri incelenmesi ile) sunulur. Sonuç ve tezin genişletilme potansiyeli taşıyan önermesi ise, bu ikili yapının (tüme dair teknikle, tümevaran tasarım araçları), H. Prost ve arkadaşlarının mimar-şehirci olmasından ve küçük ölçekteki (açıkça gözlemlenemeyen) sorun çözümlerinin, (konut tasarımı, ada boyutları, diğer oluşumlar) büyük ölçekteki (açıkça savunulan) kararları -yol eksenleri, meydanlar, parklar- besleyen güçlü ögeler olarak kabul edilmesi gerekliliğidir ve bunun mimar-şehirci ikili kimliği ve knowhow (bilgilenmenin) bir boyut olduğudur. Anahtar sözcükler : Henri Prost, mimar, kent tasarımı/ planlaması, kent tasarım tarihi, F.Le Play, Musée-Social, İstanbul, konut, çok disiplinli tasarım.