Endüstri mirasının dönüşümünün “tüketim ve mimarlık” arakesitinde değerlendirilmesi : Haliç kıyı bölgesi

Abstract

Yirminci yüzyılın ikinci yarısından itibaren üretimin kentlerden uzaklaşmasıyla eskiden kent içi sanayi alanları olarak adlandırılabilecek endüstriyel alanlardan bazıları, endüstri mirası kapsamında koruma altına alınmış ve bu disiplin çerçevesinde yapılan çalışmalarla dönüştürülerek kullanıma sunulmuştur. Bazıları ise dönüşüm projeleri ile birlikte yarışan ve rekabet eden kentlerin küresel sisteme eklemlenmesinde özelleştirilerek, sermayeye devredilecek ya da gelire dönüştürülecek “potansiyel alanlar” olarak ele alınmaya başlamıştır. Ancak dünyada hakim olan endüstri yapılarını koruma disiplini Türkiye özelinde yeteri kadar benimsenmediği için, zamanla kentlerin içinde kalan bu büyük alanların, “arsa değerlerinin” artması, tesislerin korunmasını imkansız kılmıştır. Öyle ki, 20.yy.ın başlarında Osmanlı İmparatorluğu topraklarındaki endüstri işletmelerinin, sayısı 256’yı bulan ve %55’lik bir dilimini barındıran İstanbul’da bugün (2007) sadece 43 endüstri tesisi mevcuttur. Bu yapılardan bazıları korunarak endüstri mirası bağlamında yeniden işlevlendirilmiş, bazıları yıkılmış, bazıları üretimine devam etmekte ve bazıları da dönüştürülmeyi beklemektedir. Bu bağlamda Osmanlı Dönemi’nde endüstri girişiminin en yoğun olduğu İstanbul’da endüstri yapılarının en çok görüldüğü yer olan Haliç Kıyı Bölgesi’ndeki işlevini yitirmiş endüstriyel alanlar tez kapsamında çalışma alanı olarak belirlenmiştir. 1990 sonrası bu alanların kent içindeki değerli konumları ve sahip oldukları geniş araziler, su kaynaklarına yakın olmaları ve devlet mülkiyetinde olmaları gibi cazip nedenler, bu alanları tek yapı ölçeğinde yeniden işlevlendirme projeleri ile dönüşüm uygulamalarının hedefi haline getirmiştir. Günümüzde ise Haliç’teki bir başka endüstriyel alan; ‘Tersaneler Bölgesi’ büyük/hegemonik bir proje olan Haliç Yat Limanı ve Kompleksi Projesi “Haliçport” ile tekrardan dönüşüm kapsamına alınmaya çalışılmaktadır. Haliç Tersanesi’nde yaşanan bu süreç endüstriyel miras alanlarının dönüşümü konusunu tekrar gündeme getirmiştir. Bu bağlamda tez kapsamında endüstriyel miras alanlarının dönüşümünde “tüketim” olgusu; neoliberal kentleşme süreçleri ve örgütlenme biçimleri ile ilişkilendirilerek, kent mekanına ve mimarlığa yansımaları ele alınarak, bu kavramın endüstriyel miras alanlarının mekansal örgütlenmesinde ne kadar etkili olduğu; ağırlıklı olarak Haliç Tersaneler Bölgesi üzerinden incelenmeye çalışılmıştır. Bu kapsamda kentin endüstriyel alanlarına odaklanmış dönüşüm projeleri ile kamuya ait alanların sermayeye teslim edilerek, bu alanların sahip olmadıkları kimliklerin dikte edilmesi ile tüketim merkezlerine dönüştürülmeleri ve bu durumun “tüketim-mimarlık” arakesitindeki mekansal izdüşümleri -meta olarak kent mekanı, tüketim nesnesi olarak endüstri mirası, yeniden inşa edilen kent kimliği ve toplumsal ve mekansal yeniden yapılanma; soylulaştırma- başlıkları altında bir mimari tasarım sorunsalı olarak tartışılmıştır. Bu sorunun başarıya dönüşebilmesi adına da Avrupa’daki örnekler üzerinden yapılan incelemeler sonucunda “bütüncül planlama ve tasarım kriterleri” belirlenerek erk olarak görülen “tüketim toplumu” dinamiklerine rağmen “tüketim ve mimarlık” arakesitindeki dengenin kurulabilmesi için öneriler geliştirilmeye çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Bütüncül Planlama ve Tasarım Kriterleri, Endüstri Mirası, Endüstriyel Alanların Dönüşümü, Haliç Kıyı Bölgesi, Tüketim/Tüketim Toplumu Dinamikleri.