XVIII.- XIX. yüzyıla ait seçme müzehhep resim yazılarının tezhip açısından incelenmesi

Abstract

Sanat, geçmişten bugüne hayatın her alanında varlığını hissettirmektedir. Mimariden geleneksel sanatlara, kılıç, silah gibi savaş aletlerinden mutfak alet edevatına, süs eşyası ve takılara kadar geniş bir yelpazede sanatın izlerini takip etmek mümkündür. Yaratılanın sanatçı tarafından yorumlanması olarak değerlendirilen sanat, güzeli arama çabasıdır.Tabiatla iç içe yaşama eğiliminde olan insanoğlu, doğada gördüklerini (çiçek, ağaç, hayvan vb.) günlük kullanım eşyalarına nakşetme eğilimindedir. Türk tezhip sanatı da tabiatın izdüşümünün levhalara ve kitaplara yansımasıdır. Müzehhipler, doğada gördükleri varlıkları bazen stilize ederek bazen de yorumlarını katarak fırçaları ile tarihe not düşmüşlerdir. XVIII. ve XIX. yüzyıl Türk tezhip sanatı pek çok araştırmanın konusu olmuştur. Bu zaman diliminde Türk tezhip sanatı farklı kazanımlarla daha da renklenmiştir. Batı etkisi ile sanatçıların kendi yorumlarını katarak oluşturdukları Türk rokokosu filizlenerek döneme damga vurmuştur. Türk tezhip sanatında yenilikçi bir dönemin kapılarının açılması zamanın koşullarının gereğidir. Bu dönem içerisinde resim yazıların tezyinatında Türk tezhip sanatının nasıl aksettiğini araştırmadan önce resim-yazıların hangi saikler ile yapıldığını bilmek gerekmektedir. Hattatların geniş hayal gücünün esintilerini taşıyan resim yazılar, farklı formlarda cami, tekke vb. mekanların duvarlarını süslemektedir. Bu yazılar, Hz. Fatma'nın eli formu, hayvan formu, cami formu, gemi formu, ibrik formu, insan formu, meyve formu, sikke formu, zülfikar formunu içeren Hz. Ali yazıları ve bazen de tuğra gibi formlara girerek hattatların tasvir gücünü yansıtmaktadır. Genel itibari ile sembolik anlamlar içeren resim yazıların tezyinatında, dönemin etkileri hissedilmekle beraber yazıların içeriğini destekleyici tarzda bir bezeme söz konusudur. Sehpa, perde, sancak gibi simgesel unsurlar sıklıkla kullanılmıştır. Tekke kültürü kaynaklı ortaya çıkan resim yazıların tezyinatında sadelik ön plandadır. Natüralist üsluptaki çiçekler, yaprak motifleri, iplik, zikzak en çok kullanılan tezyinat unsurlarındandır. Resim ve tezhip sanatının bir arada kullanılması ise resim yazıların tezyinatına zenginlik kazandırmıştır.