Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde bulunan A.3559 Envanter numaralı Hamse-i Nizami'nin tezyini yönden incelenmesi

Abstract

Analizi yapılan eser Nizami Gencevi'ye ait olup beş mesneviden oluşmaktadır. Tezhipli sayfaları incelenen Hamse-i Nizami 1122-1276 yılları arasında yazılmaya başlanmış, 1502-1524 yılları arasında istinsah edilmiş ve 1585 yılı civarında tezyinatı yapılmıştır. 16. yüzyılın sonlarında tamamlanan eser Safevi dönemi Şiraz üslubunun etkisindedir. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi III. Ahmet kitaplığında A.3559 envanter numaralı eser hattattı Al-abd el Muzneb Şah Mahmut Al-Katib Gafere Zunubeh-i, nakkaşı Amel-i el abd Celal'dir. Müzehhebi ise bilinmemekte olup talik yazı ile yazılan bu eser 447 sayfadır. Beş mesneviden oluşan eserin başlangıcı ve ilk mesnevisi olan Mahzen-ül esrar serlevha formunda tasarlanmış, diğer mesneviler ise başlık tezhipleriyle bezenmiştir. Yazma eserin tezhipli ve minyatürlü sayfalarındaki tezyinatlar oldukça etkileyicidir. Kitap kabı, 2 adet başlangıç tasviri, 2 adet bitiş tasviri, 2 adet serlevha, 5 adet başlangıç tezhibi, 63 adet minyatürlü sayfa, ayrıca 99 adet ara başlığın yer aldığı yatay koltuk bulunmaktadır. Eserin tüm tezyinatlı sayfalarında kullanılan sarılma, hurde, yalın ve sencide rumilerin yanı sıra hatai ve penç motifleri ile tığ ve bordürler de Şiraz üslubunu yansıtmaktadır. Minyatürlü sayfalarda, sütunlarda ve saray duvarlarında kullanılan desenler geometrik, pervazlarda üç iplik rumi ve anahtarlı zencerek kullanılmış, diğer kısımlarda ise motifler negatif bezenmiştir. Tüm sayfalarda olmamakla birlikte bazı minyatürlü sayfaların karşı sayfasındaki yazılar mail olup etrafına beyne's-sütur uygulanmıştır. Hamse-i Nizami kitap kabı ve tezhip ve minyatürlü sayfalardaki tezyinatıyla oldukça başarılı bir eser olup bugüne kadar ulaşmış, edebi sanatlara ve geleneksel sanatlara ve sanatçılara kaynak olarak gösterilmiştir.