Bilgisel adaletsizlik ve yabancılaşma ilişkisi

Abstract

Bu çalışma sosyal epistemoloji çerçevesinde geliştirilen bilgisel adaletsizlik kavramı ile bireyin kendisiyle, emeğiyle ve çevresiyle kurduğu ilişkilerde yaşadığı yabancılaşma olgusunu ele alıyor. Miranda Fricker'in ortaya koyduğu bilgisel adaletsizlik iki temel biçimde ortaya çıkar: Tanıklık adaletsizliği ve hermenötik adaletsizlik. Tanıklık adaletsizliği, bireyin kimliğiyle ilgili kalıp yargılar nedeniyle güvenilir bulunmamasının yol açtığı adaletsizliktir. Hermenötik adaletsizlik ise kimliğinden dolayı marjinalleştirilmiş bireylerin kavramsal boşluklar nedeniyle kimi deneyimlerini anlamlandırıp dile getirememesiyle ortaya çıkar. Yabancılaşma kavramı ise bireyin bedeniyle, zihin durumlarıyla, içinde yaşadığı toplum ve kültürle ya da emeğinin ürünüyle bağ kuramaması olarak tanımlanır. Bu çalışmada bilgisel adaletsizlikle bağlantılı olarak yabancılaşma, kendine, topluma, insani niteliklere yabancılaşma görünümleriyle inceleniyor. Çalışmanın temel savı bilgisel adaletsizliğin bireyin kendini, toplumu tanımasında engelleyici rol oynadığı ve bu durumun yabancılaşma olgusuyla karşılıklı ilişki içinde olduğudur. Bilgisel ilişkilerde yaşanan yabancılaşma, bireyin kendi niteliklerini değerlendirmesinin önüne geçip toplumsal kurallarla bağının zayıflamasına neden olur. Öte yandan bilgisel adaletsizlik, insani nitelikler olan tanıklığa ve yaratıcı edime yabancılaşma sonucunu doğuracaktır. Sistematik olarak tanıklık adaletsizliğine uğrayan birey sessizleşip tanıklıkta bulunmama yoluna gidecektir. Ayrıca bilgisel ilişkilerde adaletsizliğe uğrayan birey sanat, bilim gibi etkinliklerde bulunmaktan geri durup yaratıcı edime yabancılaşacaktır. Bilgisel adaletsizlik ve yabancılaşma ilişkisinde bir diğer konu da yabancılaşmanın yaşandığı koşulların bilgisel adaletsizliğe yol açmasıdır. Bireyin nesneleşmesiyle bağlantılı olan yabancılaşma bireyi aynı zamanda bilgisel ilişkilerde de nesne konumuna iter ve bireyin bilgisel adaletsizliğe uğramasının önünü açar.