Rus seyyahlarına göre modernleşme çağında İstanbul (1808 - 1894)

Abstract

Ruslar X. yüzyıl sonunda Doğu Roma İmparatorluğu'ndan etkilenerek Hristiyanlığa geçmişlerdir. Bu sebeple İstanbul'a yaptıkları seyahatlerde en temel etken Hristiyanlık olmuştur. Bu hedefle yapılan yolculukları başlatan Knez Vladimir'in elçileridir. İzleyen dönemde İstanbul Rusların gözünde bir dini merkeze dönüşerek hacıların ve seyyahların ilgisini çekmiştir. Zor koşullarda yapılan bu seyahatlerin en büyük amacı dini mekânları ve kutsal bakiyeleri görmek olmuştur. Fatih Sultan Mehmed'in İstanbul'u fethetmesiyle birlikte bu seyahatler neredeyse durma noktasına gelmiştir. Osmanlı devletinin zayıflamasıyla Ruslar kendilerine Ortodoksluğun koruyucusu rolünü biçmiştir. Bunda Fransız devrimi ardından ortaya çıkan milliyetçilik fikirlerinin yanı sıra Panslavist düşüncelerin yaygınlaşması da etkili olmuştur. Ruslar zamanla Moskova'nın Roma İmparatorluğu'nun yeni ve 3. başkenti olduğunu kabul edip imparatorluğun ikinci başkenti olan İstanbul'un da doğal olarak kendilerine ait olması gerektiği fikrini benimsemişlerdir. Bu, zamanla Rus dış siyasetinin olmazsa olmazı halini almıştır. XIX. yüzyılla birlikte İstanbul yeniden ve daha önce hiç olmadığı kadar Rus gezgin, hacı, tüccar, ressam, muhabir, yazar, casusların uğrak noktası haline gelmiştir. Bu dönemde Osmanlı devletini yeniden güçlü hale getirmek amacıyla II. Mahmud tarafından askeri sistemden, siyasete, gündelik hayatta giyimden, yaşam tarzına kadar pek çok alanda yapılan reformlar İstanbul'un sosyal kültürel yaşantısını değiştirip dönüştürerek yeni bir hayat biçimini ortaya çıkarmıştır. Bu reformların sosyal ve kültürel aşamaları ve etkilerini en iyi gözlemleyenler, çoğu zaman önyargılı olan "ötekiler" olmuştur. Bu "ötekiler" içerisinde Ruslar XVIII. yüzyılda Çar Petro ile benzer süreçleri yaşamış olduklarından Avrupalılardan ayrılmaktadırlar. Bu çalışma ile XIX. yüzyıl boyunca farklı sosyal çevrelerden gelen ve farklı statüleri, maddi imkanları olan Rus seyyahların raporları, seyahatnameleri, mektupları, anıları ve günlükleri değerlendirilerek modernleşme reformların İstanbul'un yaşayışını, toplumunu, sosyal ve kültürel hayatını ne yönde ve nasıl değiştirdiği incelenmiştir. Yapılan kaynak taramalarında tarihi kesin olarak bilinmeyen Heybeliada Rus Esirler Mezarlığı Anıtı'nın açılış tarihi kesin olarak belirlenmiş ve günümüzde olmayan yerlerin tespitlerinin yanı sıra padişahların yeme içme adetlerinden, Osmanlı toplumunu oluşturan kesimlere dair daha önceden bilinenden farklı veriler ortaya çıkarılmıştır.