Sultan I. Abdülhamid Döneminde (1774–1789) İstanbul'daki imar faaliyetleri

Abstract

Sultan III. Mustafa'nın ardından 1774 yılında tahta çıkan Sultan I. Abdülhamid (1774-1789), saltanatının başında Küçük Kaynarca Antlaşması'yla barış sağlasa da antlaşmanın ağır şartları, ekonomik zorluklar, Kırım meselesi ve iç isyanlarla sürekli mücadele etmek zorunda kalmıştır. Hem siyasi çalkantıların hem de Batı etkili kültürel dönüşümlerin belirginleştiği bir geçiş evresi olan bu dönemde, Halil Hamid Paşa ve Cezayirli Gazi Hasan Paşa gibi önde gelen devlet adamlarının katkılarıyla özellikle askeri alanda reform girişimleri başlamış, bu süreç ileride gerçekleşecek olan Tanzimat reformlarına zemin hazırlamıştır. Tüm bu gelişmelerin ışığında şekillenen dönemin mimari üretimi, genel olarak sınırlı sayıda olsa da nitelik açısından dikkat çekicidir. Genel olarak camiler, kütüphaneler, sıbyan mektepleri, türbe, medrese, imaret, tekke, kışla, çeşme ve sebillerin yanı sıra Topkapı Sarayı Harem'inde inşa ettirilen dairelerden müteşekkil bu yapılar yalnızca mimari değerleriyle değil, aynı zamanda kent dokusundaki işlevsel konumlarıyla da önem arz etmektedir. Padişah merkezli bir mimari üretimin söz konusu olduğu bu dönemde yapıların büyük çoğunluğunun bizzat Sultan I. Abdülhamid tarafından yaptırıldığı anlaşılmaktadır. Doğu ile Batı arasında bir denge arayışının sürdüğü bu dönemde mimari üretim, geleneksel yapının korunması ile modernleşme eğilimleri arasında şekillenmiştir. Bu durum, başkentin mekânsal gelişimine olduğu kadar barok ve rokoko gibi Batı kökenli üslupların uygulanış biçimlerine de yansımıştır. Klasik mimari normların yerini Batılı formların almaya başladığı bu süreçte, Sultan I. Abdülhamid dönemi, Osmanlı mimarisi açısından önemli bir geçiş ve denge evresini temsil etmektedir. Bu dönemde Batı'dan gelen barok ve rokoko üslubuna ait unsurlar, klasik Osmanlı mimari birikimiyle harmanlanarak özgün bir sentez oluşturulmuş ve literatüre "Osmanlı baroğu" olarak tanımlanan yeni bir mimari kimlik kazandırılmıştır. Dönem içerisinde inşa edilmiş yapıları bütüncül olarak bir elden toplamayı amaçlayan bu çalışmada yapılar, mimari üslup ve bezeme açısından da tanımlanmaya çalışılmıştır.