Osmanlı anıt mezar mimarisinde pencere açıklıklarının gelişimi ve cephe tasarımına katkıları (Bursa, Edirne, İstanbul)

Abstract

Osmanlı dönemi mezar yapılarında cephe kuruluşunu belirleyen temel unsurlardan biri olan pencere açıklıkları, cephe elemanı olmakla birlikte mezarın, yapı içerisine girilmeden ziyaret edilebilmesini sağlayarak kendine özgü bir işlev üstlenmiştir. Söz konusu bu iki durum Osmanlı dönemi mezar yapılarında pencere açıklıklarının konum ve düzenini belirlediği gibi pencere açıklıklarının tasarımında boyut ve biçim bakımından etkili olmuştur. Tez çalışmasında, 14. yüzyıldan başlayarak 20. yüzyıla kadar Osmanlı döneminin üç başkenti Bursa, Edirne ve İstanbul’da inşa edilen mezar yapılarının cepheleri ve pencere açıklıkları incelenmiştir. Tez kapsamında sultanlar, hanedan ailesine mensup kişiler ile devlet adamlarına ait mezar yapıları olmak üzere farklı statülerdeki kişilerin mezar yapıları ele alınmıştır. Dönem üsluplarının belirlenmesi ve yapım tarihlerine göre kıyaslanarak, gelişim çizgisinin ortaya konulabilmesi amacıyla pencerelerin, malzeme, form ve teknik özellikleri irdelenirken, cephe bütünlüğüne katkıları ve cephe elemanlarının oransal ilişkilerine ışık tutabilmek için boyut özellikleri de dikkate alınmıştır. Böylelikle, cephe tasarımına yansıyan oran ilkeleri, cephelerin doluluk boşluk oranındaki payı ve diğer cephe elemanlarıyla, düzen, uyum ve dağılımları belirlenmiştir. “Osmanlı Anıt Mezar Mimarisinde Pencere Açıklıklarının Gelişimi ve Cephe Tasarımına Katkıları” başlıklı tez çalışması dört ana bölümden meydana gelmektedir. Birinci bölümde çalışmanın amaç, kapsam ve yöntemi anlatılırken “Pencere Tanımı, Gelişimi ve Cephe Mimarisindeki Yeri” başlığı altında cephe mimarisinin gelişiminde pencere açıklıklarının yeri açıklanmıştır. Giriş bölümünün üçüncü kısmında Türk mimarisinde mezar yapılarının Osmanlı mimarlığına kadarki gelişimi ve cephe tasarımları açıklanmıştır. Tezin ikinci bölümü, tez kapsamındaki mezar yapılarında yerinde yapılan incelemeler ile literatür ve arşiv taraması sonucu elde edilen bilgi ve belgeler ışığında hazırlanmıştır. Mezar yapıları bulundukları Osmanlı dönemi başkentleri alt başlıklarında kronolojik sıra takip edilerek ele alınmıştır. Üçüncü bölümde pencere açıklıkları biçim, oran ve boyut bakımından değerlendirilirken, tasarımlarındaki yerel etkilerini saptayabilmek amacıyla üç başkentteki ve birden fazla mezar yapısı bulunan külliyeler karşılaştırılmıştır. Osmanlı dönemi mezar yapılarında pencere açıklıkların konu edildiği tez çalışmasının sonucunda, mezar yapılarında pencere açıklıklarının şekillenmesinde dönem üslupları ile birlikte baninin kimliğinin, mimarın, mezar yapısının inşa edildiği bölgenin etkili olduğunu görülmüştür.