Kültürel peyzajın kavranmasında kültürel rota planlanmasının rolü: Alinda ve Alabanda örneği

Abstract

Rotalar belirli bir alan içerisindeki miras değerlerinin bütüncül olarak algılanmasına, sergilenmesine ve deneyimlenmesine yardımcı olan araçlardır. Rotalar oluşturulurken kullanılan yollar, geçmişten günümüze çeşitli amaçlar doğrultusunda oluşturulmuştur. Tezin ana konusu, potansiyeli yüksek kültürel ve doğal bileşenlere sahip bu güzergâhların öneminin kavranması ve bu bileşenlerin ortaya çıkardığı bütüncül kültürel peyzajın sürdürülebilirliği için koruma yöntemi olarak kültürel bir rotanın planlanmasıdır. Tezde örnek çalışma alanı olarak günümüzde Aydın'ın Karpuzlu ve Çine havzasında bulunan geçmişte Karia Medeniyeti’nin hüküm sürdüğü önemli kentler arasında yer alan Alinda ve Alabanda antik kentleri arasındaki güzergâh seçilmiştir. Ekonomisi büyük ölçüde tarıma dayalı, kırsal yerleşimlerin hâkim olduğu, somut ve somut olmayan miras değerlerinin doğal çevre ile ilişkisi açısından zengin kültürel peyzaja sahip bu bölge geçmişten günümüze önemli güzergâhların arasında bulunmaktadır. Bu güzergâhlardan biri halihazırda ''Karia Yolu'' olarak adlandırılan ve Karpuzlu ilçesindeki Alinda Antik Kenti'nde sonlanan yürüyüş parkurudur. Diğer güzergâh ise Aydın merkezden başlayarak Alabanda Antik Kenti'nin bulunduğu Çine'den geçip Muğla'ya doğru giden ve günümüzde yok olmuş olan antik Roma yoludur. Alinda ve Alabanda arasındaki güzergâhın seçilmesindeki amaç ''Karia Yolu'' parkurunu devam ettirip ona eklemlenerek bölgenin çevresinden geçen antik Roma yoluna bağlanmaktır. Böylece güzergâh üzerindeki özgün kültürel peyzaj değerlerinin ortaya çıkarılarak yerelin kalkınmasının sağlanması ve bölgesel boyutta koruma anlayışının geliştirilmesi planlanmıştır. Bu doğrultuda çalışma beş bölüm üzerinden ilerlemiştir. İlk bölümde çalışmanın amacı, kapsamı, yöntemi, literatür taraması üzerinde durulmuştur. İkinci bölümde çalışmanın ana çerçevesini oluşturan kültürel peyzaj kavramı, peyzaj kriterleri ve değerleri, koruma ile ilişkisi açıklanmıştır. Üçüncü bölümde Karpuzlu ve Çine ilçelerinin sahip olduğu kültürel peyzaj değerleri, alanın tarihsel süreci incelenerek alana yönelik değerler, tehditler ve potansiyeller hakkında fikirler yürütülmüş ve haritalara aktarılmıştır. Dördüncü bölümde kültürel peyzaj koruma planlaması olarak kültürel rotalar kavramı, Dünya’da ve Türkiye’de bulunan kültürel rotalara yönelik planlama ve yönetimsel süreçlere ilişkin bilgiler hakkında detaylı bir inceleme yapılmıştır. Rota örnekleri üzerinden kırsal peyzaj alanlarında yerel kalkınma konusunda yapılan çalışmalara değinilmiştir. Üçüncü bölümde incelenen, kültürel peyzaj değerleri ve alana özgü potansiyellerden yola çıkılarak rota planlama önerileri geliştirilmiştir. Alt ve üst ölçekte, geliştirilen kültürel rota planlaması dahilinde haritalar oluşturularak güzergahlar çizilmiştir. Çalışmanın son bölümünü oluşturan beşinci bölümde ise sonuç ve öneriler kısmı yer almaktadır. Tarihsel süreçte yitirilen ve değişime uğrayan kültürel peyzaj değerlerinin geri kazandırılmasına, iyileştirilmesine ve korunan değerlerin de sürdürülebilirliğine dair öneriler geliştirilmiştir.